حيات موقت «جازموريان»

سارا زارع: همه آمده‌اند به تماشاي تالاب؛ مردها پاچه‌ها را تا زانو بالا زده‌اند و در آب راه مي‌روند. خيلي‌ها اولين‌بار است که اين نقطه از سرزمينشان را پرآب مي‌بينند؛ در 20 سال گذشته فقط بيابان بوده و بيابان. حتما پيش‌ازاين، پدر و مادرها برايشان تعريف کرده‌اند که جازموريان چقدر سر زنده بوده، حتما گفته‌اند اينجا پيش‌ازاين تالاب بوده، نه دشت و بيابان. از آخرين‌باري که تالاب جازموريان، آب به خود ديده،
20 سال مي‌گذرد. نيمي از جمعيت جنوب کرمان و سيستان‌وبلوچستان با استفاده از آب‌هاي جازموريان، کشاورزي و دامداري کرده‌اند. حالا اما يا از منطقه مهاجرت کرده‌اند يا گوشه‌اي در فقر مطلق به‌دور از حداقل‌هاي رفاهي زندگي مي‌کنند. در روزهاي اخير پس از بارش‌هاي سيل‌آسا در جنوب کرمان و سيستان‌وبلوچستان با ورود آب رودها، تالاب جان گرفته است. هرچند، تالاب تاحدي آبگيري شده اما کارشناسان محيط‌زيست مي‌گويند، اين مقدار از آب نمي‌تواند جلوي 20 سال خشکسالي دوام بياورد و جازموريان تا يکي، دو ماه ديگر، بازهم به بيابان تبديل مي‌شود. اين حرف‌ها اما چيزي از خوشحالي مردم و لذت ديدن اولين آب‌هاي جاري در بستري که پيش‌ازاين کانون گردوغبار بوده، کم نمي‌کند.
آذر امسال و با سفر حسن قاضي‌زاده‌هاشمي، وزير بهداشت به سيستان‌وبلوچستان، دختران بلوچ در نامه‌اي از حسن روحاني خواسته بودند که فکري به حال تالاب جازموريان کند. دختران بلوچ شهرستان دلگان در جنوب سيستان‌وبلوچستان در نامه‌اي که آن را مطالبه‌گري ناميده بودند، خطاب به رئيس‌جمهوري نوشتند: «آقاي روحاني، نمي‌دانم اسم تالاب جازموريان به گوشتان رسيده است يا نه؛ کافي است به ليست تالاب‌هاي خشک‌شده جهان نگاهي بيندازيد؛ حتما اسم جازموريان ‌را خواهي ديد، شايد هم معاونتان، خانم ابتکار، از اين تالاب گفته باشد.»
دختران دلگاني که خودشان هم نمي‌دانستند نامه‌شان به‌دست رئيس‌جمهوري‌ خواهد رسيد يا او آن را خواهد خواند يا نه، نوشته بودند: «روزگاري اين تالاب محل تأمين چراي دام‌هاي عشاير بلوچ بوده ولي حالا ريزگرد‌ها و گردوغبار آن است که نصيب مردم مي‌شود.»
اين نامه تنها مطالبه شهروندان جنوب کشور براي احياي تالاب جازموريان نبود.
بهمن امسال هم جمعي از جوانان هفت شهرستان جنوبي استان کرمان در نامه‌اي به رضا کيانيان، بازيگر و سفير محيط‌زيست کشور از او خواستند تا جازموريان را دريابد. جوانان کرماني در بخشي از اين نامه به مهاجرت‌هاي گسترده پس از خشک‌شدن جازموريان اشاره کرده و گفته‌اند: «جازموريان، حالا ديگر نه منشأ حيات بلکه صوراسرافيلي است براي برخاستن گردوغباري که ديگر حيات‌بخش نيست؛ اينجا ديار برخاستن و هجرت شده است، نه ماندگاري و زندگاني.» پس از نامه‌هاي و گلايه‌هاي جوانان بلوچ و کرماني و پيش از آنکه دولتي‌ها چاره‌اي براي جازموريان بينديشند، باران، جان اين تالاب را نجات داد. اظهارنظرها درباره آبگيري اخير در جازموريان زياد است. برخي مي‌گويند، نبايد به اين آبگيري کوتاه‌مدت دلخوش بود و بايد چاره‌اي اساسي براي خروج تالاب از خشکسالي انديشيد. مسعود گروهي، فرمانده پايگاه مولود کعبه اداره کل حفاظت محيط‌زيست کرمان به ايسنا گفته: «در آخرين بازديدي که پايان هفته گذشته از تالاب جازموريان داشتيم، خوشبختانه اين تالاب هم‌اکنون در حال آبگيري بوده و هنوز آب در حال واردشدن است. پيش‌بيني مي‌کنيم تالاب تا خرداد ۹۶، آب خوبي داشته باشد.»
او هم با بسياري از فعالان محيط‌زيست، هم‌عقيده است و اظهار کرده: «نمي‌شود با يک آب به احيای جازموريان اميدوار بود و اين تالاب، بارش بيشتري را نياز دارد و دليل عمده اين نياز نيز به تبخير بالاي آب در اين منطقه برمي‌گردد، به‌طوري‌که حدود چهار متر تبخير در اين تالاب گزارش شده است.»
جازموريان در سال‌هاي اخير، يکي از اصلي‌ترين کانون‌هاي ريزگرد در جنوب‌شرق کشور بوده ‌است. آن‌طور که مسئولان مي‌گويند، احياي اين تالاب در برنامه‌هاي محيط‌زيستي برنامه ششم توسعه قرار دارد. به گفته کارشناسان محيط‌زيست: «۲۵ درصد ريزگردهاي نابودگري که مدت‌هاست زندگي را در ايران تيره‌وتار کرده‌اند، از بستر خشکيده‌ جازموريان برمي‌خيزند.» هادي جلالي‌پور، سرپرست اداره حفاظت محيط‌زيست شهرستان رودبارجنوب، درباره شرايط فعلي تالاب جازموريان به «وقايع‌اتفاقيه» مي‌گويد: تالاب تا حدي آبگيري شده اما احياي آن، نيازمند کار زيادي است.
بارندگي‌هاي اخير در کرمان و سيستان‌ وبلوچستان، اميدها را براي احياي تالاب افزايش داده‌است. وسعت تالاب جازموريان، دو برابر درياچه اروميه است. جلالي‌پور با اشاره به وسعت اين تالاب مي‌گويد: «آب‌هاي روان هنوز به‌سمت جازموريان سرازير است. بخشي از اين آب‌ها از جنوب سيستان‌وبلوچستان و بخشي هم از هرمزگان، وارد جازموريان شده اما وسعت تالاب آن‌قدر زياد است که حجم زيادي از آن، هنوز آبگيري نشده است.»
مردم کرمان سال‌هاست که از حاشيه جازموريان مهاجرت کرده‌اند؛ پيش از خشکسالي تعداد زيادي از مردم کرمان در حاشيه رودها به‌طور دائم ساکن بودند اما جازموريان ديگر ساکن دائمي ندارد. آن‌طور که جلالي‌پور مي‌گويد: «13،14 سال پيش، وقتي تالاب ديگر روي آب را نديد، مردم مهاجرت کردند. حالا هرچند وقت يک‌بار که بارندگي، جان تازه‌اي به جازموريان مي‌دهد، برمي‌گردند و چند ماه را در حاشيه رودها زندگي مي‌کنند.»
او ادامه مي‌دهد: بعضي وقت‌ها که جازموريان، هم علوفه دارد و هم آب، مردم چندماهي دام‌هاي خود را در اين منطقه رها مي‌کنند و بعد از مدتي که تالاب خشک مي‌شود، دوباره آنها  را با خود مي‌برند. دام‌ها در اين مدت با توجه به خوب‌بودن تغذيه و آب‌وهوا زاد و ولد مي‌کنند و سرکشي‌هاي جزئي نيز از آنها توسط مردم منطقه صورت مي‌گيرد.
جلالي‌پور هم به آبگيري موقت جازموريان اميد زيادي ندارد. او مي‌گويد: «پيش از بارندگي‌هاي اخير، برنامه‌هايي براي احياي تالاب وجود داشت اما پيگيري لازم صورت نگرفت و تقريبا هيچ‌کدام از طرح‌ها اجرايي نشد. ابتدا بحث حقابه مطرح بود اما با توجه به خشکسالي گسترده در کشور، اين امکان وجود نداشت. چندباري هم صحبت از انتقال آب از درياچه عمان به جازموريان شد که از همان موقع به‌نظر نمي‌رسيد که طرحي عملي باشد.»
او مي‌گويد: «در سال‌هاي اخير، تنها طرحي که در حال عملي‌شدن است، درختکاري در دشت جازموريان است تا جلوي ريزگردها گرفته شود. اين طرح هم احتمالا با نااميدي از احياي تالاب، اجرايي شده؛ بااين‌حال، به‌نظر مي‌رسد احياي تالاب بيش از هر چيز ديگري مي‌تواند به کنترل ريزگرد‌ها در جنوب‌شرق کشور کمک کند.»